“Ba là cây nến vàng.

Mẹ là cây nến xanh.

Con là cây nến hồng.

Ba ngọn nến lung linh, thắp sáng một gia đình.”

Nhiều người trong chúng ta lớn lên cùng những câu hát ấy. Một hình dung quen thuộc: cha mẹ và con cái cùng sống trong một mái nhà.

Nhưng nếu nhìn kỹ hơn vào đời sống quanh mình, ta sẽ thấy gia đình chưa bao giờ chỉ có một hình dạng như vậy. Có những gia đình chỉ có một bố hoặc một mẹ. Có những gia đình mà ông bà là người nuôi dưỡng chính. Có những gia đình được tạo thành từ việc nhận nuôi. Có những cặp đôi chọn sống cùng nhau mà không kết hôn. Và cũng có những người, dù không chung huyết thống, vẫn chọn gắn bó và chăm sóc nhau như một gia đình.

Gia đình, hóa ra, đa dạng hơn rất nhiều so với những gì ta từng được dạy.

Cấu trúc gia đình là gì?

Trong khoa học gia đình, các nhà nghiên cứu sử dụng khái niệm family structure (tạm dịch: cấu trúc gia đình) để mô tả cách một gia đình được tổ chức: ai là thành viên, họ có sống cùng nhau hay không, vai trò của mỗi người và các mối quan hệ giữa họ ra sao.

Cách một gia đình “trông như thế nào” vì vậy chỉ là một phần của câu chuyện, phần còn lại nằm ở cách các mối quan hệ vận hành từ bên trong. Trên thực tế, cấu trúc gia đình luôn đa dạng và liên tục thay đổi theo thời gian, chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố như văn hóa, kinh tế, pháp luật, chính sách xã hội và lựa chọn cá nhân.

Việc nhìn nhận gia đình theo một khuôn mẫu duy nhất có thể khiến chúng ta bỏ qua nhiều trải nghiệm sống khác nhau đang tồn tại song song.

Sự đa dạng của các cấu trúc gia đình

Nhìn từ góc độ khoa học gia đình, điều quan trọng không nằm ở việc một gia đình có “đúng chuẩn” hay không, mà ở chỗ không có một cấu trúc nào là chuẩn duy nhất cho mọi gia đình. Con người có thể sống cùng nhau, chăm sóc nhau và xây dựng cảm giác thuộc về theo nhiều cách khác nhau. Dưới đây là một số cấu trúc gia đình phổ biến:

Gia đình hạt nhân (nuclear family): Bao gồm cha mẹ và con cái cùng sống với nhau. Đây là mô hình phổ biến trong xã hội hiện đại, đồng thời cũng là hình ảnh thường xuất hiện trong sách giáo khoa, truyền thông và các chuẩn mực văn hóa phổ thông.

Gia đình mở rộng (extended family): Ngoài cha mẹ và con cái, còn có sự hiện diện của ông bà hoặc họ hàng cùng chung sống hay tham gia tích cực vào đời sống gia đình. Mô hình này đặc biệt phổ biến trong nhiều nền văn hóa châu Á, nơi các thế hệ thường gắn bó chặt chẽ với nhau.

Gia đình đơn thân (single-parent family): Một cha hoặc mẹ trực tiếp nuôi con. Cấu trúc này có thể hình thành do ly hôn, mất mát, hoặc lựa chọn làm cha/mẹ đơn thân.

Gia đình tái hôn / gia đình ghép (blended family / stepfamily): Hình thành khi hai người đến với nhau và một hoặc cả hai bên có con riêng từ mối quan hệ trước. Cấu trúc này thường tạo nên những mối quan hệ nhiều lớp và cần thời gian để các thành viên định hình vai trò, ranh giới và sự gắn kết mới.

Gia đình nhận con nuôi (adoptive family): Gia đình có con thông qua hình thức nhận nuôi hợp pháp thay vì quan hệ sinh học. Dù cách hình thành khác nhau, các nghiên cứu cho thấy sự gắn bó, ổn định và chăm sóc trong gia đình không phụ thuộc vào quan hệ huyết thống mà vào chất lượng của mối quan hệ giữa các thành viên.

Gia đình không sinh con (child-free family): Những cặp đôi lựa chọn không sinh con. Đây là một lựa chọn ngày càng được nhìn nhận rõ ràng hơn như một hướng sống hợp lệ, thay vì chỉ là sự “thiếu vắng” so với chuẩn mực truyền thống.

Gia đình đa dạng về giới và xu hướng tính dục (LGBTQ+ families): Bao gồm các gia đình có cha mẹ hoặc người chăm sóc thuộc cộng đồng LGBTQ+, chẳng hạn như hai mẹ, hai bố, hoặc những cấu trúc linh hoạt hơn về vai trò và bản dạng giới.

Bên cạnh đó, cũng có những hình thức quan hệ không hoàn toàn nằm gọn trong các phân loại trên. Chẳng hạn, một số cặp đôi lựa chọn gắn bó lâu dài nhưng không sống chung, thường được gọi là “living apart together”. Dù không chia sẻ cùng một không gian sống, họ vẫn duy trì cam kết, sự chăm sóc và cảm giác gắn kết như một đơn vị gia đình.

Những ví dụ này cho thấy rằng ranh giới của khái niệm “gia đình” không phải lúc nào cũng cố định hay rõ ràng. Theo thời gian, định nghĩa về gia đình đang dần mở rộng.

Gia đình đang thay đổi như thế nào?

Sự đa dạng về cấu trúc gia đình không phải là hiện tượng ngẫu nhiên, mà phản ánh những chuyển động lớn hơn của xã hội.

Một số xu hướng đáng chú ý, bao gồm:

• Tuổi kết hôn ngày càng muộn.

• Tỷ lệ ly hôn tăng.

• Nhiều người lựa chọn sống độc thân hoặc không có con.

• Các cột mốc như kết hôn, sinh con hay rời khỏi nhà cũng không còn diễn ra theo một trình tự cố định như trước.

Tại Việt Nam, những xu hướng này cũng đang dần rõ nét, đặc biệt ở các đô thị lớn, nơi điều kiện kinh tế, cơ hội giáo dục và giá trị cá nhân thay đổi nhanh chóng. Quy mô gia đình đang dần thu nhỏ lại, vai trò giữa các thành viên cũng linh hoạt hơn, và những hình thức gia đình mới, như gia đình đơn thân, gia đình có cha hoặc mẹ đi làm xa, hay các cấu trúc sau ly hôn, ngày càng trở nên quen thuộc hơn trong đời sống hàng ngày.

Gia đình, vì thế, không chỉ là một mô hình được kế thừa, mà ngày càng trở thành một lựa chọn được định hình theo hoàn cảnh sống.

“Gia đình nào cũng tuyệt”

Những thay đổi trong cách hiểu về gia đình không chỉ diễn ra trong nghiên cứu, mà cũng dần xuất hiện trong các sáng kiến giáo dục và đời sống.

Một ví dụ là dự án “Gia đình nào cũng tuyệt”, do chị Nguyễn Hương Linh và các tình nguyện viên thực hiện. Thông qua các hoạt động xuyên Việt, dự án giáo dục này đã cung cấp thêm góc nhìn cho hơn 1.000 em nhỏ từ 9 đến 11 tuổi tại 7 tỉnh thành về sự đa dạng của các mô hình gia đình.

Điều đáng chú ý là dự án không cố gắng đưa ra một định nghĩa “đúng” về gia đình, mà nhấn mạnh vào việc tôn trọng sự đa dạng, từ gia đình đơn thân, gia đình ly hôn, đến những gia đình có cha hoặc mẹ đồng tính hay gia đình nhận con nuôi. Ở đó, gia đình không được đánh giá qua hình thức, mà qua cách các thành viên yêu thương và chăm sóc lẫn nhau.

Tìm hiểu thêm về dự án: https://www.facebook.com/GiaDinhNaoCungTuyet

Điều quan trọng nhất

Có một điểm rất quan trọng trong khoa học gia đình đó là: không có cấu trúc gia đình nào là “tốt hơn” cấu trúc khác. Thay vào đó, những điều ảnh hưởng mạnh mẽ hơn đến sự phát triển của mỗi người thường bao gồm mức độ an toàn về cảm xúc, chất lượng giao tiếp giữa các thành viên, sự ổn định và hỗ trợ lẫn nhau.

Khi chỉ có một kiểu gia đình được xem là “bình thường”, những người lớn lên trong các gia đình khác dễ cảm thấy mình khác biệt hoặc thiếu hụt. Ngược lại, khi ta chấp nhận rằng gia đình có thể mang nhiều hình dạng khác nhau, ta mở ra nhiều không gian hơn cho sự thấu hiểu. Và trong sự rộng mở đó, mỗi người có thể tìm thấy chỗ đứng cho câu chuyện của mình.

Tài liệu tham khảo:

Gia đình nào cũng tuyệt: https://www.facebook.com/GiaDinhNaoCungTuyet

LoveToKnow. Changes in family structure over time.

The Vanier Institute of the Family. (2024). Family structure. In Families count 2024. https://vanierinstitute.ca/families-count-2024/family-structure

Lý luận Chính trị & Truyền thông. Vài nét về thực trạng gia đình Việt Nam hiện nay.