Mình từng đứng trước một người bạn vừa mất người thân, và không biết nên nói gì. Mọi câu chữ trong đầu đều nghe sáo rỗng: "Rồi sẽ ổn thôi", "Cố lên nhé".

Người Việt mình vốn không xa lạ với việc ở bên nhau lúc tang gia bối rối. Nhà có đám hiếu, cả xóm cùng xắn tay: người phụ dựng rạp, người lo nấu cỗ, người túc trực hương khói, giấy tờ. Chẳng ai cần được nhờ mới đến. Cái tình "tối lửa tắt đèn có nhau" ấy, tự nó đã là một cách đồng hành trọn vẹn. Bài viết cuối của chuỗi này không phải quy tắc cứng nhắc, mà như vài viên gạch lát đường, để chúng ta bớt lúng túng hơn khi đứng trước một người vừa trải qua mất mát.

Ở bên, hơn là muốn sửa

Phần lớn thời gian, người tang thương không cần ai gỡ nỗi đau giúp họ, vì vốn dĩ không ai làm được điều đó. Điều họ cần thường chỉ là một sự hiện diện: ngồi cạnh, lắng nghe, có khi chỉ cần ở đó mà không nói gì cả. Một sự có mặt lặng lẽ, đôi khi nói được nhiều hơn bất cứ lời an ủi hay ho nào.

Cũng vì lẽ đó, đừng đợi người ta "lên tiếng nhờ" rồi mới giúp. Câu "có gì cứ nói nhé" nghe ấm áp, nhưng vô tình đẩy ngược gánh nặng cho người đang kiệt sức. Họ phải tự nghĩ ra mình cần gì, rồi phải mở lời xin, điều chẳng dễ dàng gì lúc này. Cứ làm như ông bà mình vẫn làm: mang sang một nồi cháo, một đĩa cá kho, đón giúp đứa nhỏ đi học, hay đơn giản chỉ là dọn dẹp nhà cửa mà không cần đợi ai nhờ.

Nhắc tên điều đã mất, đừng ngại

Nhiều người sợ nhắc đến người đã mất sẽ "khơi lại nỗi đau" của người ở lại. Nhưng người Việt mình, qua nén hương mỗi sớm mỗi tối, qua mâm cơm cúng giỗ hằng năm, qua những câu chuyện được kể đi kể lại trong bữa cơm gia đình, để thấy như người đã khuất vẫn ở lại trong đời sống thường ngày, theo một cách nào đó. Không phải như một điều cấm kỵ phải né tránh. Vậy nên hỏi thăm một kỷ niệm, nhắc một cái tên, thường không khiến người tang thương đau buồn hơn.

Với những mất mát không phải cái chết, điều này cũng đúng không kém. Hỏi một người bạn về cuộc hôn nhân đã qua, về đứa con chưa kịp chào đời, về công việc họ từng gắn bó nhiều năm trước khi nghỉ không phải là khơi lại vết thương, mà là cho họ thấy điều đó vẫn được nhìn nhận, không bị gạt đi thành "chuyện nhỏ"hay điều gì đó cấm kỵ.

Mỗi người một nhịp riêng

Như các bài trước có nhắc, mỗi người tang thương theo một nhịp khác nhau. Có người cần nói về mất mát mỗi ngày, có người cần im lặng làm việc cho khuây khoả. Có người khóc nhiều, có người không rơi một giọt nước mắt trước mặt ai. Tang thương cũng không chỉ mang hình dạng của nước mắt. Có người bộc lộ qua sự cáu gắt, bồn chồn không yên. Đồng hành với một người đang giận dữ đôi khi cũng bối rối không kém việc đứng trức với một người đang khóc.

Với trẻ nhỏ, điều này càng cần được để tâm: trẻ có thể đang chơi đùa bình thường rồi bất chợt khóc, hoặc hỏi những câu tưởng như vô tâm.

Đừng vội tìm ý nghĩa trong nỗi đau

Những câu như "Thôi, dù sao thì...", "Trời kêu ai nấy dạ", hay "Ngày xưa nhà cô còn khổ hơn thế", dù xuất phát từ ý muốn an ủi, thường khiến người nghe cảm thấy nỗi đau của mình bị nhẹ đi, hoặc chưa kịp khóc đã bị giục phải nhìn ra "bài học". Với những mất mát ít được xã hội nhìn nhận hơn, câu cửa miệng còn dễ vô tâm hơn nữa: "Ly hôn thì cũng nhẹ người rồi, buồn gì nữa", "Có mỗi con thú cưng thôi mà, mua con khác là được". Có những nỗi đau chưa cần một ý nghĩa nào cả. Chỉ cần được ở yên đó, được thừa nhận là có thật.

Cũng đừng vội mang chuyện của mình vào. "Chị hiểu mà, dì chị cũng mất năm ngoái", dù thật lòng muốn đồng cảm, câu này vô tình kéo sự chú ý về phía người nói, thay vì ở lại với người đang cần được lắng nghe.

Và đừng đặt hạn cho nỗi buồn của ai cả. "Sao còn chưa nguôi", hay ngược lại, "Sao đã cười được rồi" — cả hai đều dựa trên một giả định sai: rằng tang thương có một "giờ giấc" chuẩn cho tất cả mọi người. Trớ trêu là nhiều người xung quanh cũng hay ngừng hỏi han sau vài tháng đầu. Đúng lúc người tang thương có thể đang bước vào giai đoạn khó hơn, khi mọi người đã trở lại nhịp sống thường mà khoảng trống trong lòng mình thì vẫn còn nguyên.

Khi chính mình là người đang tang thương

Người Việt mình quen với việc phải mạnh mẽ, nhất là khi mình là trụ cột trong nhà, "phải cứng rắn để còn lo cho người khác", "khóc lóc thì giải quyết được gì". Nhưng nén cảm xúc không làm nỗi đau tan đi, chỉ khiến nó tìm đường khác để trồi lên. Qua giấc ngủ chập chờn, qua cơn đau đầu dai dẳng, qua những lúc cáu gắt vô cớ, hay muộn hơn rất lâu so với ngày mất mát.

Những nghi lễ quen thuộc trong đời sống người Việt, như lập bàn thờ, cúng cơm mỗi bữa, 49 ngày, 100 ngày, giỗ đầu, không chỉ là thủ tục cho phải phép. Đó là những khoảng lặng mà cả gia đình, cả dòng họ cùng dành ra để tưởng nhớ, để tiếp tục giữ một sợi dây với người đã khuất theo một cách có trật tự, có nơi chốn. Nếu thấy phù hợp, hãy để những dịp này là nơi mình thật sự cho phép mình buồn, thay vì chỉ làm cho xong việc.

Nếu mất mát của mình lại không có sẵn một nghi lễ nào để nương vào, như một cuộc ly hôn, một lần sảy thai, một mối quan hệ đã hết, cũng không sao cả. Có thể tự đặt ra một cách riêng để đánh dấu: viết một lá thư không gửi, giữ lại hoặc buông bỏ một món đồ, chọn một ngày trong năm để riêng cho mình được nhớ. Nghi lễ, xét cho cùng, không nằm ở hình thức, mà ở việc cho phép bản thân có một khoảnh khắc chính thức để thừa nhận: điều này đã từng quan trọng, và sự mất đi nó là có thật.

Và cũng đừng ép mình phải "trở lại bình thường" chỉ vì sợ làm phiền ai, sợ con cái lo lắng. Nếu nỗi đau không vơi dần theo tháng năm, nếu mình không còn làm nổi những việc thường ngày, hay thấy mình hoàn toàn chơ vơ không biết bấu víu vào ai. Đó là lúc nên tìm đến một người có chuyên môn và cho mình được giúp.

Tạm kết

Ở bên một người đang tang thương, dù mất mát ấy đến từ một đám tang hay từ một điều khó gọi tên hơn, dù đó là người khác hay chính mình, có thể là một trải nghiệm khiến chúng ta bối rối ít nhiều.

Phần lớn những gì thực sự giúp ích lại giản dị hơn ta tưởng: có mặt thay vì né tránh, lắng nghe thay vì vội chữa, và để mỗi người đi qua mất mát theo nhịp riêng. Mất mát là một phần không tách rời của việc từng thương ai đó thật sâu, còn tang thương, theo cách của mỗi người, chính là cách tình thương ấy vẫn còn được sống tiếp.

Tài liệu tham khảo

- Worden, J. W. (2018). Grief Counseling and Grief Therapy (5th ed.). Springer.

- Devine, M. (2017). It's OK That You're Not OK: Meeting Grief and Loss in a Culture That Doesn't Understand. Sounds True.

- Doka, K. J. (Ed.) (2002). Disenfranchised Grief: New Directions, Challenges, and Strategies for Practice. Research Press.

- Center for Prolonged Grief, Columbia University — prolongedgrief.columbia.edu: nguồn thông tin về dấu hiệu cần hỗ trợ chuyên môn.

- National Alliance for Grieving Children — nacg.org: hướng dẫn hỗ trợ trẻ em tang thương trong gia đình.