Mỗi lần ai đó hỏi tôi học ngành gì, tôi thường phải lấy một hơi vì biết kiểu gì cũng sẽ có một câu hỏi tiếp theo: “Thế là học về cái gì nhỉ?”

Tôi học thạc sĩ ngành Human Development and Family Science (tạm dịch: Phát triển Con Người và Khoa học Gia đình), hay chúng tôi thường gọi tắt là HDFS, tại Đại học Missouri, Hoa Kỳ.

Khi gia đình trở thành một đối tượng nghiên cứu

Theo National Council on Family Relations (NCFR), khoa học gia đình là lĩnh vực nghiên cứu về gia đình và các mối quan hệ thân mật trong suốt vòng đời, được xây dựng trên các nghiên cứu có hệ thống và nhiều cách tiếp cận khác nhau.

Nói gần gũi hơn, đây là ngành học tìm cách trả lời những câu hỏi rất quen thuộc nhưng không hề đơn giản, chẳng hạn: Vì sao các thành viên trong gia đình lại ảnh hưởng đến nhau sâu sắc đến vậy? Điều gì làm nên một mối quan hệ gắn bó? Những trải nghiệm trong gia đình đi cùng ta như thế nào khi trưởng thành?

Điểm khác biệt của khoa học gia đình không chỉ nằm ở việc nghiên cứu gia đình mà còn ở cách nó nhìn con người. Thay vì xem mỗi người như một cá thể tách rời, lĩnh vực này chú ý nhiều hơn đến các mối quan hệ và sự tương tác giữa người với người. Mỗi người luôn tồn tại trong những kết nối, là con của ai đó, là người đồng hành của ai đó và những vai trò này đan xen, ảnh hưởng lẫn nhau.

Vì vậy, gia đình thường được hiểu như một hệ thống. Khi một điều gì đó thay đổi ở một người thì những người khác, theo cách này hay cách khác, cũng sẽ bị tác động.

Bên cạnh đó, khoa học gia đình không chỉ tập trung vào vấn đề mà còn nhìn vào điểm mạnh - những cách mà gia đình duy trì kết nối và thích nghi với khó khăn. Thay vì đợi đến khi mọi thứ đổ vỡ mới can thiệp, lĩnh vực này cũng quan tâm đến việc phòng ngừa, tức là hiểu và củng cố những yếu tố giúp gia đình vận hành ổn định từ sớm.

Và quan trọng hơn, những hiểu biết này luôn hướng đến ứng dụng trong đời sống thực, từ giáo dục, tham vấn đến các chương trình hỗ trợ gia đình.

Khoa học Gia đình nghiên cứu những gì?

Vì là một lĩnh vực liên ngành, khoa học gia đình giao thoa với tâm lý học, xã hội học, giáo dục và công tác xã hội, nên các chủ đề nghiên cứu cũng rất đa dạng.

Đó có thể là những mối quan hệ gần gũi nhất như gắn bó giữa cha mẹ và con cái, hôn nhân, hay quan hệ giữa anh chị em; những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và các mối quan hệ như bạo lực gia đình, hay áp lực kinh tế. Cũng có thể là những biến cố mà nhiều gia đình trải qua như ly hôn, tái hôn, mất mát, hay sự thay đổi vai trò giữa các thành viên.

Nhưng điều quan trọng không chỉ là nghiên cứu cái gì, mà còn là nhìn nó như thế nào. Trong khoa học gia đình, những hiện tượng này hiếm khi được xem là vấn đề của riêng một người, mà luôn được đặt trong bối cảnh các mối quan hệ, nơi mọi thành viên đều ảnh hưởng qua lại lẫn nhau.

Khoa học Gia đình đứng ở đâu so với các ngành khác?

Nếu nhìn rộng ra, có thể thấy khoa học gia đình nằm ở một vị trí giao thoa giữa nhiều lĩnh vực.

Nếu tâm lý học thường tập trung vào cá nhân, như suy nghĩ, cảm xúc và hành vi, và xã hội học quan tâm đến các nhóm người và cấu trúc xã hội ở quy mô rộng hơn, thì khoa học gia đình đi vào những mối quan hệ gần gũi, nơi con người tương tác hàng ngày và chịu ảnh hưởng lâu dài từ nhau.

So với công tác xã hội, thường tập trung vào hỗ trợ và can thiệp trong những bối cảnh cụ thể, khoa học gia đình nghiêng nhiều hơn về việc tìm hiểu cách các mối quan hệ vận hành nói chung, bao gồm cả phòng ngừa, củng cố điểm mạnh, và thúc đẩy sự phát triển bền vững của gia đình.

Còn với lĩnh vực phát triển con người hay tâm lý học phát triển, nếu một bên giúp ta hiểu con người thay đổi như thế nào theo vòng đời, thì khoa học gia đình nhìn vào một lát cắt nữa: con người gắn bó và ảnh hưởng lẫn nhau ra sao trong các mối quan hệ thân mật, từ cấu trúc gia đình đến cách các thành viên tương tác. Vì vậy, hai lĩnh vực này thường được kết hợp trong đào tạo, bởi chúng bổ sung cho nhau một cách tự nhiên.

Những ứng dụng thực hành như trị liệu hôn nhân và gia đình cũng thường được xây dựng trên nền tảng của cả hai hướng tiếp cận này.

Vì sao Khoa học Gia đình lại quan trọng?

Gia đình thường được xem là “đơn vị cơ bản của xã hội”, nhưng có lẽ điều đáng nói hơn là: rất ít mối quan hệ nào có ảnh hưởng sâu và kéo dài như gia đình.

Từ những quyết định lớn đến những thói quen rất nhỏ trong đời sống, dấu ấn của gia đình thường hiện diện theo những cách không phải lúc nào ta cũng nhận ra. Và dù ai cũng lớn lên trong một gia đình, điều đó không đồng nghĩa với việc ta tự nhiên biết thế nào là một gia đình vận hành khỏe mạnh.

Thông qua việc tóm lược và chia sẻ các phát hiện nghiên cứu, thiết kế các chương trình hỗ trợ gia đình, hay làm việc trực tiếp với các cá nhân và mối quan hệ, khoa học gia đình hướng đến những cách tiếp cận dựa trên bằng chứng để giúp các gia đình củng cố kết nối và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Khi rất nhiều chính sách và chương trình trong xã hội, từ chăm sóc trẻ em, y tế, đến phòng chống bạo lực gia đình, hỗ trợ người chăm sóc, nghỉ phép gia đình hay giảm nghèo, đều xoay quanh gia đình theo cách này hay cách khác, những hiểu biết từ khoa học gia đình giúp các chính sách và chương trình này trở nên phù hợp và thiết thực với đời sống hơn.

Có lẽ vì vậy, một trong những đóng góp quan trọng của khoa học gia đình là giúp ta dịch chuyển cách nhìn, từ việc gắn vấn đề cho một cá nhân, sang việc hiểu nó trong bối cảnh các mối quan hệ. Chẳng hạn, một đứa trẻ “khó dạy” có thể đang phản ứng với căng thẳng trong gia đình. Một người “lạnh lùng” có thể lớn lên trong môi trường không khuyến khích cảm xúc. Và một người “sợ gắn bó” có thể đang mang theo những trải nghiệm chưa được gọi tên. Câu hỏi, vì vậy, không còn chỉ là “ai sai?”, mà trở thành “điều gì đang diễn ra giữa những người này?”.

Và có lẽ, hiểu về gia đình không chỉ là hiểu những người xung quanh mình, mà còn là học cách dịu dàng hơn với chính câu chuyện của mình.

Tài liệu tham khảo:

About Family Science: The Scientific Study of Families and Close Interpersonal Relationships

Family Science FAQ

Exploring Careers in Family Science