Khi nhắc đến mất mát trong đời sống gia đình, nhiều người thường nghĩ tới sự qua đời của người thân. Nhưng có những mất mát ít được nhắc tới hơn.

Một người cha sau tai biến vẫn ở đó, nhưng không còn nói chuyện như trước. Một cuộc hôn nhân nguội lạnh nhiều năm trước khi ký giấy ly hôn. Con cái lớn lên, đi học xa, đi làm xa, rồi ít trở về nhà hơn. Một người phải rời quê hương, bán căn nhà cũ, nghỉ một công việc gắn bó nhiều năm.

Trong tâm lý học, mất mát (loss) thường được hiểu là việc ai đó mất đi một người thân, một mối quan hệ, một vai trò, một khả năng, hay một điều gì đó mang ý nghĩa quan trọng trong đời sống. Mất mát có thể hữu hình, như cái chết hay ly hôn, nhưng cũng có thể là những thay đổi khó gọi tên hơn: cảm giác an toàn, sức khỏe, một phiên bản cũ của bản thân, hay một tương lai từng nghĩ sẽ xảy ra.

Không phải mọi mất mát đều giống nhau

Trong nghiên cứu về mất mát, người ta thường phân biệt giữa mất mát chính (primary losses) và mất mát thứ cấp (secondary losses).

Một người mất cha có thể không chỉ mất đi một người thân, mà còn mất cảm giác luôn có ai đó đứng phía sau mình trên đời. Một cuộc ly hôn không chỉ kết thúc một mối quan hệ, mà còn kéo theo mất đi nếp sinh hoạt gia đình, nhóm bạn chung, kế hoạch tương lai, hoặc cả cách một người nhìn về chính mình.

Có khi điều khiến con người bối rối không chỉ là điều đã mất, mà còn là những điều sẽ không bao giờ xảy ra nữa.

Một người mẹ không còn được nghe con gọi về mỗi tối. Một gia đình sau nhiều năm chăm người bệnh, đến lúc người ấy mất đi lại thấy hụt hẫng vì cả cuộc sống từng xoay quanh việc chăm sóc đó. Một người nghỉ việc sau hơn mười năm, rồi nhận ra điều mình nhớ không chỉ là công việc, mà là cảm giác mình từng thuộc về một nơi nào đó.

Những mất mát thứ cấp này thường khó giải thích với người khác. Nhưng trong thực tế, chúng có thể ảnh hưởng rất sâu tới cảm giác an toàn, bản sắc và cách con người hình dung về tương lai.

Không ai đau buồn theo cùng một cách

Đau buồn trước mất mát hay tang thương (grief) là phản ứng tâm lý, cảm xúc, thể chất và xã hội của con người trước mất mát. Nó không chỉ là buồn bã, mà có thể đi kèm nhiều trạng thái khác như trống rỗng, giận dữ, nhẹ nhõm, tội lỗi, mất phương hướng, hoặc cảm giác đời sống không còn quen thuộc như trước.

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về đau buồn trước mất mát là: ai rồi cũng sẽ trải qua những cảm xúc giống nhau.

Trong nhiều năm, công chúng quen với mô hình “5 giai đoạn đau buồn” của Elisabeth Kübler-Ross: phủ nhận, tức giận, thương lượng, trầm cảm và chấp nhận. Tuy nhiên, bản thân Kübler-Ross ban đầu xây dựng mô hình này dựa trên trải nghiệm của những bệnh nhân đối diện với cái chết của chính mình, chứ không phải để mô tả một quy trình phổ quát mà mọi người đều phải đi qua. Các nghiên cứu sau này cũng cho thấy trải nghiệm đau buồn hiếm khi diễn ra theo một trình tự cố định hoặc tuyến tính như vậy.

Có người khóc rất nhiều sau mất mát. Có người gần như không khóc. Có người lao ngay vào công việc. Có người thấy mình tê lì trong một thời gian dài. Có người vài tháng đầu vẫn sinh hoạt bình thường, rồi đến một ngày rất bình thường nào đó mới bắt đầu thấy trống rỗng.

Theo nhà nghiên cứu Mary-Frances O’Connor, khi con người gắn bó sâu với ai đó, não bộ dần hình thành kỳ vọng rằng người ấy sẽ tiếp tục hiện diện trong đời sống của mình. Sau mất mát, não phải học lại một thực tế mới và quá trình thích nghi này cần thời gian.

We all grieve differently.

Điều gì ảnh hưởng đến trải nghiệm đau buồn?

Không phải mọi người đều trải qua mất mát với biểu hiện và mức độ giống nhau, ngay cả khi họ đối diện cùng một biến cố.

Các nghiên cứu cho thấy trải nghiệm đau buồn có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố:

- mức độ gắn bó với người hoặc điều đã mất

- tính cách và cách điều hòa cảm xúc

- tiền sử sang chấn hoặc sức khỏe tâm thần

- mức độ hỗ trợ xã hội- hoàn cảnh của mất mát

- văn hóa và niềm tin cá nhân

Ví dụ, mất mát sau một cái chết đột ngột thường khác với trải nghiệm chăm người thân bệnh lâu ngày. Một người có mạng lưới hỗ trợ an toàn có thể đối diện với đau buồn khác với người phải đi qua biến cố gần như một mình.

Trong nhiều trường hợp, một mất mát hiện tại còn có thể làm sống dậy những mất mát cũ chưa từng được xử lý hoặc gọi tên. Có những người tưởng mình đang đau vì một chuyện mới xảy ra, nhưng thực ra đang chạm vào nhiều lớp mất mát đã tích tụ từ rất lâu.

Đau buồn trước mất mát trong đời sống Việt Nam

Trong nhiều gia đình, việc tiếp tục vận hành được xem như một cách mạnh mẽ. Nhưng điều đó cũng khiến nhiều trải nghiệm đau buồn trở nên rất âm thầm. Sau một biến cố, người ta vẫn phải đi làm, nấu cơm, lo giấy tờ, chăm con, tiếp khách. Có người vừa mất cha vài ngày đã quay lại công ty. Có người đang chăm mẹ ung thư vẫn phải đưa con đi học thêm mỗi tối.

Nhiều người Việt lớn lên với những câu như: "Đừng nghĩ nhiều." "Mạnh mẽ lên." "Còn phải lo cho gia đình." "Rồi thời gian sẽ làm mình nguôi ngoai." Những câu nói này thường xuất phát từ sự quan tâm. Nhưng chúng cũng phản ánh một thực tế: trong nhiều bối cảnh, con người không có nhiều khoảng trống để đau buồn.

Vì thế, đau buồn ở người Việt đôi khi không hiện ra bằng nước mắt hay những biểu hiện cảm xúc rõ rệt. Nó có thể nằm trong việc mất ngủ, hay quên, dễ cáu gắt, làm việc liên tục để tránh nghĩ, hoặc cảm giác trong nhà có gì đó trống hẳn đi mà không ai nói thành lời.

Bên cạnh đó, đau buồn trong văn hoá Việt cũng gắn nhiều với tính cộng đồng và nghi thức. Tang lễ, giỗ chạp, việc giữ lại hay bỏ đi đồ đạc, hay nhắc tới người đã mất trong những câu chuyện gia đình, là những cách mà nhiều người duy trì kết nối với người thân sau mất mát.

Khi nào đau buồn cần thêm hỗ trợ?

Đau buồn trước mất mát là phản ứng tự nhiên của con người trước thay đổi và chia ly. Tuy vậy, đôi khi nó có thể trở nên quá sức và ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống thường ngày.

Một số dấu hiệu cho thấy ai đó có thể cần thêm hỗ trợ bao gồm:

- mất ngủ kéo dài

- cảm giác tuyệt vọng dai dẳng

- không thể sinh hoạt hoặc làm việc trong thời gian dài

- cô lập hoàn toàn khỏi các mối quan hệ

- lạm dụng rượu hoặc chất kích thích- hoặc thường xuyên có suy nghĩ không muốn tiếp tục sống

“I felt like I had died too, and they just forgot to bury me.”

Tìm kiếm hỗ trợ không có nghĩa là một người "yếu đuối" hay phản ứng quá mức. Đôi khi, đó chỉ là dấu hiệu cho thấy họ đang phải đi qua một giai đoạn vượt quá khả năng chịu đựng hiện tại của mình.

Vì sao hiểu về nỗi buồn mất mát lại quan trọng?

Gần như ai cũng sẽ trải qua mất mát vào một thời điểm nào đó trong đời. Nhưng phần lớn chúng ta lớn lên mà không được dạy cách gọi tên hay chăm sóc bản thân qua giai đoạn này.

Trong nhiều gia đình Việt, khi nhà có người mất, mọi thứ diễn ra rất nhanh và rất có trật tự: báo tin họ hàng, lo tang lễ, chống gậy, để tang, cúng cơm mỗi ngày, rồi 49 ngày, 100 ngày, giỗ đầu. Có một quy trình rõ ràng cho việc lo hậu sự, nhưng hiếm khi có chỉ dẫn nào cho việc sống tiếp với nỗi đau, khi tang lễ đã xong và cuộc sống bên ngoài quay lại nhịp thường ngày. Nhiều người thấy mình bối rối trong chính khoảng lặng đó.

Hiểu đúng về mất mát và tang thương giúp ta bớt tự trách bản thân khi trải nghiệm không khớp với những gì phim ảnh hay xã hội vẫn mô tả, và nhận ra khi nào nỗi đau đã vượt quá khả năng tự xoay xở, cần đến hỗ trợ chuyên môn. Đây cũng nền tảng để ta biết cách đồng hành tốt hơn với người thân đang đau buồn trước những mất mát trong đời.

Tài liệu tham khảo

Kübler-Ross, E. (1969). On death and dying. Macmillan.

O'Connor, M.-F. (2022). The grieving brain: The surprising science of how we learn from love and loss. HarperOne.

What's Your Grief. (2023, October 11). A deep dive into secondary loss. https://whatsyourgrief.com/a-deep-dive-into-secondary-loss/