Lúc mới học tiếng Anh, có một câu hỏi mà hầu như đứa trẻ nào cũng từng trả lời: “How many people are there in your family?” Nghe rất đơn giản. Nhưng với tôi, đó chưa bao giờ là một câu hỏi dễ.

Ở những thời điểm khác nhau, câu trả lời của tôi lại khác đi. Khi tôi còn nhỏ, rồi khi bố mẹ ly hôn, khi bố tái hôn, khi bố mất, và cả khi tôi bắt đầu có gia đình riêng của mình. Mỗi lần như vậy, tôi lại phải dừng lại một chút, để “tính” xem ai nằm trong định nghĩa “gia đình” của mình lúc đó.

Về sau, tôi nhận ra trải nghiệm này không phải là cá biệt. Không chỉ trong câu chuyện của tôi mà còn trong rất nhiều câu chuyện gia đình tôi có dịp lắng nghe, câu hỏi “Gia đình là gì?” hiếm khi có một câu trả lời cố định. Ngay cả Paul R. Amato, một nhà xã hội học có ảnh hưởng trong lĩnh vực nghiên cứu gia đình, cũng từng thừa nhận rằng:

Gia đình như một định nghĩa “khách quan”

Một trong những cách tiếp cận phổ biến nhất là định nghĩa gia đình dựa trên những tiêu chí có thể nhìn thấy và đo đếm.

Chẳng hạn, theo United States Census Bureau, gia đình là một nhóm từ hai người trở lên, có quan hệ huyết thống, hôn nhân hoặc nhận nuôi, và cùng sinh sống. Còn theo Từ điển Tiếng Việt: “Gia đình là tập hợp người sống chung thành một đơn vị nhỏ nhất trong xã hội, gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu, thường gồm có vợ chồng, cha mẹ và con cái.” (Hoàng Phê, 1997: 381). Điều 3, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 định nghĩa: “Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau theo quy định của Luật này.” (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2014).

Cách định nghĩa này đặc biệt hữu ích trong nghiên cứu và thống kê. Tuy nhiên, nó chủ yếu cho thấy cấu trúc của gia đình, mà chưa phản ánh đầy đủ trải nghiệm sống, cách con người thực sự cảm nhận và gắn bó với gia đình trong đời sống hàng ngày.

Khi gia đình được hiểu từ trải nghiệm cá nhân

Vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu chọn một cách tiếp cận khác. Thay vì đưa ra tiêu chí sẵn, họ bắt đầu từ câu hỏi đơn giản hơn: mỗi người xem ai là gia đình của mình. Khi nhìn theo cách này, bức tranh trở nên phức tạp hơn, nhưng cũng gần với đời sống hơn.

Ví dụ, sau một cuộc ly hôn, người mẹ có thể không còn xem chồng cũ là gia đình. Nhưng với đứa trẻ, nếu sự gắn bó vẫn còn, thì gia đình của em vẫn có cả bố và mẹ. Và như vậy, trong cùng một “nhà”, mỗi người có thể đang sống trong một “gia đình” hơi khác nhau.

Từ những cách nhìn đó, có thể thấy vài điểm chung.

Gia đình không nhất thiết phải là những người sống chung một mái nhà. Có những người ở xa, nhưng vẫn là người ta nghĩ đến đầu tiên khi cần. Ngược lại, cũng có những người ở rất gần, nhưng không nằm trong vòng tròn đó.

Cảm giác “đây là gia đình của mình” cũng không phải lúc nào cũng đi theo hai chiều. Ta có thể xem một người là gia đình, nhưng họ không nhất thiết nghĩ như vậy, và ngược lại.

Nói cách khác, gia đình không phải là một danh sách cố định. Nó giống như một ranh giới mềm, thay đổi theo mức độ gắn bó, sự hiện diện, và ý nghĩa mà mỗi mối quan hệ mang lại trong đời sống của mình.

Gia đình lựa chọn

Từ cách hiểu đó, một khái niệm thường được nhắc đến là chosen family hay family of choice (tạm dịch: gia đình lựa chọn).

Khái niệm này chỉ những mối quan hệ không dựa trên huyết thống hay pháp lý, nhưng được cá nhân xem là gia đình, như bạn thân, bạn đời chưa kết hôn, hoặc những người đã gắn bó lâu dài trong cuộc sống.

Việc ta “chọn” gia đình của mình không phải lúc nào cũng là một hành động có ý thức rõ ràng, mà thường là kết quả của quá trình sống: khi những người ở bên, lắng nghe, và hỗ trợ ta một cách nhất quán dần trở thành những kết nối quan trọng. Như chia sẻ trên một bài viết trên The Influencer:

Link bài viết: https://theinfluencer.vn/nghe-ly-thanh-co-ke-chuyen-gia-dinh-dac-biet-ho-khau-nha-toi-co-4-cai-ho-khac-nhau-bo-me-toi-la-2-nguoi-phu-nu

Những cách gọi như vậy không phải để phủ nhận gia đình theo nghĩa truyền thống, mà để mở rộng nó. Đồng thời, nó cũng phản ánh một thực tế ngược lại: không phải mọi mối quan hệ huyết thống đều mang lại cảm giác “gia đình”, nhất là khi sự gắn kết bị đứt gãy hoặc trở nên tổn thương.

Gia đình như một mạng lưới quan hệ

Từ những quan sát này, một hướng tiếp cận khác dần hình thành: xem gia đình như một mạng lưới các mối quan hệ, thay vì một đơn vị cố định. Trong cách nhìn này, mỗi người nằm ở trung tâm của một mạng lưới riêng, với các mức độ kết nối khác nhau.

Trong bối cảnh các hình thái gia đình ngày càng đa dạng, từ ly hôn, tái hôn, sống chung, đến các mối quan hệ không chính thức, cách hiểu gia đình như một mạng lưới cho phép ta nhìn nhận rằng gia đình không chỉ là những người sống cùng nhau, hay có ràng buộc pháp lý, mà là những người thực sự có mặt trong đời sống của nhau, theo nhiều cách khác nhau.

Có những gia đình chung sống dưới một mái nhà. Có những gia đình trải dài qua nhiều nơi chốn, nhiều mối quan hệ, nhiều lần đứt nối. Và cũng có những gia đình không gọi được tên, nhưng lại hiện diện rất rõ trong cách một người sống, nhớ, và tìm về.

Có thể vì vậy mà câu hỏi “Gia đình là gì?” không thực sự cần một câu trả lời dứt khoát. Khi ta cố gắng thu nó lại trong một định nghĩa, ta cũng vô tình làm phẳng đi những trải nghiệm rất khác nhau mà mỗi người đang mang theo. Thay vào đó, nó là một câu hỏi mở, mà mỗi người, từ vị trí của mình, đang tự trả lời theo cách riêng.

Nguồn tham khảo:

Amato, P. R. (2014). What is a family? National Council on Family Relations. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Lý luận và khái niệm về gia đình, giá trị và giá trị đạo đức truyền thống. Healthline. Chosen family: What it means and why it matters.

The Influencer. Nghe Lý Thành Cơ kể chuyện gia đình đặc biệt